(Thông điệp của bác Lê Minh Hoan gửi đến tuổi trẻ Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM tại buổi nói chuyện chuyên đề sáng 28-8-2026: hãy dám đặt câu hỏi, dám thử nghiệm, dám bước ra khỏi lối mòn để tạo ra những giá trị mới).

Thưa quý thầy cô,

Thưa các bạn sinh viên Trường Đại học Nông Lâm TP.HCM yêu quý!

Hôm nay, trước khi nói về khởi nghiệp, đổi mới sáng tạo, trí tuệ nhân tạo, công nghệ sinh học hay những điều nghe rất thời thượng, tôi muốn bắt đầu bằng một thứ rất bình thường.

Một quả cam.

Năm 1282, trước nguy cơ quân Nguyên - Mông xâm lược, triều Trần triệu tập các vương hầu, bách quan bàn kế giữ nước.

Có một người trẻ rất muốn được dự bàn việc lớn.

Đó là Trần Quốc Toản.

Nhưng vì còn trẻ, theo sử sách chừng 16, 27 tuổi, chàng không được dự hội nghị. Trong tay Trần Quốc Toản lúc ấy có một quả cam. Vì uất ức, vì nóng lòng muốn được góp sức mà chưa có cơ hội, chàng bóp nát quả cam lúc nào không biết.

Chúng ta thường nhớ câu chuyện bằng hình ảnh “bóp nát quả cam”.

Nhưng điều tôi nhớ hơn lại là một người trẻ đã không nghĩ:

“Thôi, mình còn nhỏ. Chuyện lớn đã có người lớn lo”.

Không được trao một vị trí, chàng tự tìm lấy vị trí của mình.

Không chờ ai giao việc, chàng tìm việc để làm.

Không chờ đến lúc “đủ lớn”, “đủ kinh nghiệm”, “đủ điều kiện”, chàng bắt đầu.

Và đó cũng là câu hỏi tôi muốn gửi tới các bạn hôm nay: Người trẻ có nhất thiết phải chờ đến khi đủ lớn mới bắt đầu một điều có ý nghĩa không?

Có phải đợi tốt nghiệp mới nghĩ về nghề nghiệp?

Có phải có bằng kỹ sư rồi mới được giải quyết một vấn đề của nông nghiệp?

Có phải có tiền rồi mới được nghĩ đến khởi nghiệp?

Có phải trở thành nhà khoa học rồi mới được quyền đặt một câu hỏi khoa học?

Tôi nghĩ là không.

Nếu Trần Quốc Toản hôm nay là sinh viên Đại học Nông Lâm, tôi chỉ mong nhà trường đừng để bạn ấy… bóp nát quả cam.

Hãy đưa quả cam ấy vào phòng thí nghiệm!

Sinh viên công nghệ thực phẩm hỏi: quả cam này còn làm được sản phẩm gì?

Sinh viên công nghệ sinh học hỏi: vỏ cam chiết xuất được gì?

Sinh viên môi trường hỏi: phụ phẩm sau chế biến sẽ đi đâu?

Sinh viên kinh tế hỏi: vì sao người trồng cam vẫn khó khăn?

Sinh viên marketing hỏi: vì sao cũng một quả cam, có nơi bán vài nghìn đồng, có nơi trở thành quà tặng cao cấp?

Và sinh viên khởi nghiệp hỏi: “Có cách nào làm khác đi không?”

Thế là một quả cam từ lịch sử bước vào hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Khởi nghiệp thật ra không nhất thiết bắt đầu bằng một ý tưởng vĩ đại.

Chúng ta thường nhìn thấy doanh nghiệp khi nó đã thành công nên dễ tưởng rằng ngày đầu tiên của họ chắc cũng rất hoành tráng.

Không hẳn.

Airbnb bắt đầu từ một khó khăn rất đời thường: những người sáng lập thiếu tiền trả tiền nhà và nghĩ tới việc cho khách thuê chỗ ngủ trên những tấm nệm hơi. Không phải một khách sạn năm sao. Không phải một nền tảng toàn cầu.

Chỉ là vài tấm nệm hơi và một vấn đề cần giải quyết.

James Dyson lại bắt đầu vì… bực mình với chiếc máy hút bụi. Ông thử hết lần này đến lần khác, trải qua 5.127 nguyên mẫu trước khi có sản phẩm thành công. Năm nghìn một trăm hai mươi bảy lần!

Sinh viên chúng ta đôi khi làm tới lần thứ ba mà chưa thành công đã bắt đầu nghĩ: “Chắc đề tài này không hợp… phong thủy!”

Dyson thì thử tiếp.

Điều đáng học không phải ai cũng cần thử 5.127 lần.

Điều đáng học là ông không xem mỗi lần sai là một bản án.

Ông xem nó là dữ liệu. Sai ở đâu? Sửa ở đó. Thử lại.

Ở Indonesia, Gojek bắt đầu chỉ với khoảng hai mươi tài xế xe ôm và một tổng đài điện thoại.

Không có siêu ứng dụng ngay từ đầu.

Không có cả một hệ sinh thái số ngay từ đầu.

Chỉ có một vấn đề rất thật của giao thông đô thị.

Từ đó chúng ta thấy một điều:

Công nghệ có thể đến sau.

Vấn đề của con người phải đến trước.

Khởi nghiệp không nhất thiết bắt đầu từ câu hỏi: “Ta có công nghệ gì?”

Mà nên bắt đầu từ câu hỏi: “Người khác đang gặp khó khăn gì?”

Và sinh viên Đại học Nông Lâm thật ra đang sở hữu một “mỏ ý tưởng” khổng lồ. Đó là những vấn đề thật của nông nghiệp, nông dân và nông thôn.

Một cánh đồng là một kho câu hỏi.

Một trang trại là một kho câu hỏi.

Một hợp tác xã là một kho câu hỏi.

Một nhà máy chế biến là một kho câu hỏi.

Một làng quê cũng là một kho câu hỏi.

Tại sao người nông dân làm ra nông sản ngon mà vẫn bán giá thấp?

Tại sao vùng nguyên liệu nằm gần nhà máy mà nông dân và doanh nghiệp vẫn chưa gặp được nhau?

Tại sao phụ phẩm có thể trở thành tài nguyên nhưng cuối cùng lại thành chất thải?

Tại sao một công nghệ rất tốt trong phòng thí nghiệm nhưng đưa xuống đồng ruộng lại ít người sử dụng?

Tại sao chúng ta sản xuất rất nhiều nông sản nhưng giá trị tạo ra đôi khi vẫn chưa tương xứng?

Sau mỗi chữ “Tại sao?”, hãy thử hỏi thêm:

“Có cách nào làm khác đi không?”

Có thể khởi nghiệp bắt đầu từ đó.

Nghiên cứu khoa học bắt đầu từ đó.

Đổi mới sáng tạo cũng bắt đầu từ đó.

Có một tư tưởng về giáo dục mà tôi rất tâm đắc: Trường học không phải chỉ là nơi chuẩn bị cho cuộc sống. Trường học chính là cuộc sống.

Nếu vậy, bốn hay năm năm đại học không phải là một phòng chờ.

Không phải học xong rồi mới sống.

Không phải tốt nghiệp rồi mới bắt đầu.

Cuộc sống bắt đầu ngay trong giảng đường.

Mỗi lần làm việc nhóm là cuộc sống.

Mỗi chuyến đi thực tế là cuộc sống.

Mỗi đề tài nghiên cứu là cuộc sống.

Mỗi lần trình bày trước lớp rồi bị thầy cô hỏi một câu khiến mình… đứng hình vài giây cũng là cuộc sống.

Và mỗi lần thất bại cũng là cuộc sống.

Vì vậy tôi muốn nói tới một khái niệm thường được nhắc nhiều trong đổi mới sáng tạo: Sandbox.

Nếu dịch sát nghĩa, sandbox là “hộp cát”.

Nghe hơi kỳ.

Chúng ta đang nói chuyện khởi nghiệp mà tự nhiên lại… chơi cát?

Nhưng hãy nhớ hình ảnh trẻ con chơi một hộp cát.

Đứa trẻ có thể xây một lâu đài.

Không đẹp?

Đập xuống.

Xây lại.

Con đường chưa đúng?

Lấp đi.

Đào đường khác.

Không ai nói: “Con vừa xây sai một lâu đài, dự án thất bại, phải kiểm điểm!”

Bởi đó là một không gian được tạo ra để thử.

Trong đổi mới sáng tạo, sandbox cũng như vậy. Là một không gian cho phép thử nghiệm một điều mới trong phạm vi nhỏ, có giới hạn và có kiểm soát.

Nói vui một chút: Sandbox không phải là: “Cứ làm đại đi, sai tới đâu hay tới đó”.

Mà là: “Nếu chưa biết đúng hay sai thì đừng mang cả gia tài ra thử”.

Một sản phẩm chưa biết thị trường có mua không?

Đừng vội xây nhà máy. Hãy thử với mười khách hàng.

Một công nghệ chưa biết nông dân có dùng không?

Đừng triển khai cả nghìn hecta. Thử trên một thửa ruộng.

Một mô hình liên kết chưa chắc vận hành được?

Bắt đầu với một hợp tác xã, một doanh nghiệp, một nhóm nông dân.

Thử nhỏ để không phải trả giá lớn.

Sai sớm để sửa sớm.

Học nhanh để trưởng thành nhanh hơn.

Và tôi nghĩ: Trường đại học chính là một sandbox rất đặc biệt của cuộc đời. Ở đây các bạn được quyền nghĩ khác. Được quyền thử. Được quyền sai.

Nhưng quan trọng nhất là sai rồi phải học được điều gì.

Một lần thử không chỉ kiểm nghiệm ý tưởng.

Nó còn kiểm nghiệm chính mình.

Mình có kiên trì không?

Có biết lắng nghe không?

Có dám thừa nhận ý tưởng của mình sai không?

Có biết làm việc với người khác biệt không?

Có đứng lên được sau thất bại không?

Đó là những điều không kỳ thi nào đo hết được.

Nhưng muốn thử thông minh hơn, có một việc tưởng rất cũ trong thời đại AI mà tôi vẫn muốn nhắc tới: Đọc sách.

Có bạn sẽ hỏi: “Thời ChatGPT rồi, tại sao còn phải đọc?”

AI có thể giúp chúng ta tìm câu trả lời rất nhanh.

Nhưng có một thứ AI chưa thể làm thay chúng ta:

Quyết định câu hỏi nào đáng để hỏi.

Muốn có câu hỏi tốt, trong đầu phải có nguyên liệu.

Sách là một nguồn nguyên liệu như vậy.

Đọc không chỉ để biết thêm một điều.

Đọc là để mượn cuộc đời của người khác.

Một doanh nhân có thể mất mười năm để hiểu một bài học rồi kể lại trong ba trăm trang. Ta đọc vài ngày. Tức là ta vừa được “đi tắt” qua mười năm trải nghiệm của một người khác.

Một nhà khoa học kể lại hàng nghìn lần thử.

Một quốc gia ghi lại một chính sách thất bại.

Một doanh nghiệp kể lại một quyết định sai.

Có những sai lầm ngoài đời phải trả bằng rất nhiều tiền.

Nhưng trong thư viện, đôi khi chúng ta chỉ phải trả bằng… vài giờ đọc sách.

Đó là một khoản đầu tư khá lời.

Vì thế, tôi nghĩ: Thư viện cũng là một sandbox.

Ta có thể thử một ý tưởng trong đầu trước khi thử ngoài đời.

Ta có thể tranh luận với một tác giả.

Ta có thể viết bên lề:

“Tại sao?”

“Nếu áp dụng vào Việt Nam thì sao?”

“Nếu áp dụng cho cây cà phê thì sao?”

“Nếu áp dụng cho hợp tác xã thì sao?”

“Nếu làm ngược lại thì sao?”

Một cuốn sách tốt không chỉ đưa cho chúng ta câu trả lời.

Một cuốn sách tốt phải biết gây chuyện với suy nghĩ của chúng ta.

Và sinh viên Nông Lâm cũng đừng chỉ đọc sách nông nghiệp.

Hãy đọc kinh tế. Đọc lịch sử. Đọc văn hóa. Đọc tâm lý. Đọc thiết kế. Đọc công nghệ. Đọc văn chương.

Bởi đổi mới sáng tạo thường xuất hiện ở nơi những lĩnh vực tưởng như chẳng liên quan bỗng gặp nhau.

Nông nghiệp gặp du lịch.

Sinh học gặp dữ liệu.

Phụ phẩm gặp vật liệu mới.

Nông sản gặp thiết kế.

Nông thôn gặp kinh tế sáng tạo.

Văn hóa bản địa gặp thương hiệu.

Càng đọc rộng, chúng ta càng có nhiều điểm để nối.

Và tôi cũng muốn nói rõ: Khởi nghiệp không có nghĩa tất cả sinh viên Nông Lâm ngày mai phải thành lập công ty.

Nếu vậy chắc cơ quan đăng ký kinh doanh cũng… hơi bị áp lực!

Có người sẽ trở thành doanh nhân.

Có người thành kỹ sư.

Có người thành nhà khoa học.

Có người làm cho doanh nghiệp.

Có người về với hợp tác xã.

Có người trở thành cán bộ quản lý.

Có người trở về quê.

Không cần tất cả trở thành cùng một kiểu người. Điều quan trọng là tinh thần khởi nghiệp khiến mỗi người trở nên chủ động hơn.

Biết nhìn thấy vấn đề.

Biết đặt câu hỏi.

Biết tìm tri thức.

Biết thử.

Biết sai.

Biết sửa.

Biết hợp tác.

Và biết tạo giá trị cho người khác.

Và đến đây, cho phép tôi gửi đôi lời đến quý thầy cô.

Chúng ta thường nói với sinh viên:

“Hãy dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn”.

“Hãy dám nghĩ khác”.

“Hãy dám thử”.

“Hãy mạnh dạn gõ cửa”.

Nhưng có lẽ, khi một sinh viên đủ dũng cảm để gõ cửa, thì ở phía bên kia, người thầy cũng cần đủ dũng cảm để mở cửa.

Một sinh viên bước vào phòng thầy cô và nói:

“Thưa thầy, em có một ý tưởng hơi khác”.

Xin đừng vội hỏi: “Em đã nghiên cứu kỹ chưa?”

Có khi nên hỏi trước: “Em kể thầy nghe thử xem”.

Một sinh viên nói: “Thưa cô, em muốn thử một cách làm mới”.

Có lẽ trước khi chỉ ra năm lý do vì sao nó khó, hãy cùng bạn ấy tìm xem có một lý do nào để thử hay không.

Bởi người trẻ đôi khi không thiếu ý tưởng.

Họ thiếu một người chịu nghe hết ý tưởng ấy.

Không thiếu nhiệt huyết.

Họ thiếu một cánh cửa mở ra đúng lúc.

Không thiếu câu hỏi.

Họ thiếu một không gian mà ở đó câu hỏi chưa hoàn chỉnh vẫn được tôn trọng.

Tôi nghĩ đó chính là một phần rất quan trọng của môi trường khởi nghiệp.

Khởi nghiệp trong trường đại học không thể chỉ là việc của sinh viên.

Cũng không thể khoán cho một trung tâm hỗ trợ khởi nghiệp, một phòng công tác sinh viên hay một câu lạc bộ đổi mới sáng tạo. Nếu chỉ có một bộ phận làm khởi nghiệp thì đó là một chương trình khởi nghiệp.

Nhưng khi người thầy cũng khuyến khích sinh viên đặt câu hỏi, khi phòng thí nghiệm sẵn sàng mở ra cho những thử nghiệm mới, khi doanh nghiệp bước vào trường, khi nhà trường bước ra với doanh nghiệp, khi sinh viên gặp nông dân, khi nhà khoa học gặp thị trường, khi ý tưởng có nơi để thử và thất bại có nơi để được phân tích… thì lúc đó mới dần hình thành một hệ sinh thái khởi nghiệp.

Hệ sinh thái nghĩa là không ai đứng một mình.

Sinh viên có ý tưởng.

Thầy cô có tri thức và kinh nghiệm.

Nhà trường tạo không gian.

Doanh nghiệp mang tới bài toán thị trường.

Nông dân mang tới những vấn đề thật.

Nhà đầu tư mang tới nguồn lực.

Địa phương mang tới không gian thử nghiệm.

Mỗi người một vai.

Mỗi người một phần.

Nhưng cùng tạo ra một môi trường mà trong đó một ý tưởng nhỏ có cơ hội lớn dần lên.

Có lẽ, tinh thần sandbox cũng không chỉ dành cho sinh viên.

Người thầy cũng cần một chút tinh thần sandbox.

Dám cho sinh viên thử một cách học khác.

Dám cùng sinh viên đi vào một câu hỏi mà chính mình chưa có sẵn đáp án.

Dám nói: “Thầy cũng chưa biết. Chúng ta cùng tìm hiểu”.

Tôi nghĩ đó không làm giảm vai trò của người thầy.

Ngược lại. Đó là lúc người thầy từ người truyền đạt tri thức trở thành người đồng hành trong hành trình khám phá tri thức.

Và có khi, một câu nói giản dị: “Em cứ thử đi, thầy ở đây”, lại là nguồn vốn đầu tiên của một người trẻ.

Không phải vốn tiền. Mà là vốn niềm tin.

Khởi nghiệp suy cho cùng không chỉ là chuyện hình thành một doanh nghiệp.

Đó còn là cách một nhà trường tự làm mới mình.

Một người thầy tự làm mới cách dạy.

Một phòng thí nghiệm mở rộng cách vận hành.

Một chương trình đào tạo kết nối nhiều hơn với đời sống.

Một trường đại học cũng cần có tinh thần khởi nghiệp của chính mình.

Bởi chúng ta không thể mong sinh viên đổi mới trong một môi trường ngại thay đổi. Không thể khuyến khích sinh viên bước ra khỏi vùng an toàn nếu chính tổ chức lại chỉ muốn đứng trong vùng an toàn.

Và cũng không thể yêu cầu sinh viên dũng cảm gõ cửa nếu phía bên trong tất cả những cánh cửa đều đóng.

Sinh viên dũng cảm gõ cửa.

Thầy cô dũng cảm mở cửa.

Nhà trường dũng cảm tạo thêm những cánh cửa mới.

Có lẽ đó chính là hình ảnh đẹp nhất của một hệ sinh thái khởi nghiệp trong trường đại học.

Ngày xưa, một người trẻ bóp nát quả cam vì khát vọng được nhập cuộc.

Hôm nay, chúng ta không cần thêm những quả cam bị bóp nát.

Chúng ta cần mở thêm những cánh cửa để người trẻ được nhập cuộc.

Mở phòng thí nghiệm. Mở cánh đồng. Mở doanh nghiệp. Mở hợp tác xã. Mở thư viện. Mở dữ liệu. Mở những bài toán thật của địa phương cho người trẻ.

Và quan trọng nhất:

Mở lòng với những ý tưởng chưa hoàn chỉnh của người trẻ.

Bởi mọi hành trình lớn đều từng có một phiên bản rất nhỏ, rất vụng về, đôi khi còn hơi buồn cười ở ngày đầu tiên.

Airbnb từng chỉ có vài tấm nệm hơi.

Gojek từng chỉ có hai mươi tài xế và một tổng đài.

Dyson từng có nguyên mẫu số một, rồi số hai, rồi số ba… trước khi tới số 5.127.

Vậy thì đừng quá sợ ngày đầu tiên của mình chưa hoàn hảo.

Hãy đọc. Hãy đi. Hãy quan sát. Hãy hỏi. Hãy thử. Hãy sai. Hãy sửa.

Rồi thử lại.

Một ngày nào đó, khi cầm trên tay một quả cam, có lẽ một sinh viên Nông Lâm sẽ không bóp nát nó. Bạn ấy sẽ nhìn thật lâu và hỏi: “Quả cam này còn có thể tạo ra giá trị gì nữa?”

Tôi nghĩ, ngay khi câu hỏi ấy xuất hiện, tinh thần khởi nghiệp đã bắt đầu.

Và khi người trẻ bước vào thư viện để đọc, vào phòng thí nghiệm để thử, xuống cánh đồng để nghe người nông dân, ra thị trường để nghe khách hàng rồi quay về làm lại một lần nữa… thì đổi mới sáng tạo đã thực sự bắt đầu.

Các bạn sinh viên yêu quý!

Ngày xưa, người thiếu niên Trần Quốc Toản dựng lá cờ sáu chữ: ‘Phá cường địch, báo hoàng ân’. Hơn bảy thế kỷ sau, người trẻ không còn đứng trước vó ngựa quân Nguyên, nhưng vẫn có những ‘cường địch’ phải vượt qua: sự an toàn, nỗi sợ thất bại, tư duy lối mòn và giới hạn của chính mình. Nếu được phép tưởng tượng một lá cờ khởi nghiệp của tuổi trẻ hôm nay, có lẽ trên đó cũng chỉ cần sáu chữ: ‘Phá lối mòn - mở tương lai’. Bởi khởi nghiệp trước hết không phải mở một công ty. Khởi nghiệp là dám mở một con đường chưa có.

Tuổi trẻ đẹp nhất không phải là lúc có tất cả câu trả lời.

Tuổi trẻ đẹp nhất là khi còn đủ tò mò để đặt câu hỏi, đủ khiêm tốn để học, đủ can đảm để thử, đủ bản lĩnh để nhận mình sai và đủ kiên trì để bắt đầu lại.

Để rồi mỗi người dần trả lời được:

Tôi là ai?

Tôi có thể làm được gì?

Tôi có thể tạo ra giá trị gì cho người khác?

Và cao hơn nữa: Tôi có thể đóng góp điều gì cho đất nước này?

Xin cảm ơn quý thầy cô và các bạn.

 

Ông Lê Minh Hoan trao lá cờ "Khởi nghiệp" cho đại diện Trường đại học Nông Lâm TP.HCM.

(Bài phát biểu của đồng chí Lê Minh Hoan - nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn)

 

Số lần xem trang: 150
Điều chỉnh lần cuối: 29-08-2026